Pengenalan
Setiap tempat kerja ada cabaran tersendiri. Pejabat, makmal, kilang, klinik, tapak pembinaan, restoran, ladang, sekolah dan universiti – semuanya nampak berbeza, tetapi ada satu perkara yang sama: setiap tempat kerja mempunyai hazard.
Kadang-kadang hazard itu jelas. Contohnya lantai basah, mesin bergerak, kabel berselerak atau bahan kimia yang berbau kuat. Ada juga hazard yang tidak begitu nampak pada mata, tetapi tetap memberi kesan kepada kesihatan pekerja. Contohnya tekanan kerja yang berpanjangan, postur duduk yang salah, bunyi bising yang berterusan atau pendedahan kepada kuman tertentu.
Sebab itu saya selalu tekankan satu perkara: lain pekerjaan, lain pendedahan kepada hazard. Seorang kerani, jururawat, pensyarah, pemandu, pekerja makmal dan operator mesin tidak berdepan risiko yang sama. Jadi cara kita menjaga keselamatan dan kesihatan mereka juga tidak boleh disamaratakan.
Apa Maksud Hazard di Tempat Kerja?
Secara mudah, hazard ialah apa-apa keadaan, bahan, aktiviti atau faktor di tempat kerja yang berpotensi menyebabkan kecederaan, penyakit, tekanan atau kerosakan kepada pekerja.
Hazard bukan bermaksud kemalangan sudah berlaku. Ia bermaksud ada sesuatu yang boleh menyebabkan kemudaratan jika tidak dikawal. Contohnya, lantai licin ialah hazard. Jika pekerja tergelincir dan jatuh, barulah ia menjadi kemalangan. Bahan kimia yang tidak dilabel dengan baik ialah hazard. Jika tersalah guna dan menyebabkan iritasi kulit atau masalah pernafasan, barulah kesannya muncul.
Dalam kesihatan pekerjaan, kita cuba kenal pasti hazard lebih awal. Tujuannya mudah: jangan tunggu orang cedera baru kita bertindak.
Kenapa Pekerja Perlu Ambil Peduli Tentang Hazard?
Ramai orang fikir isu keselamatan tempat kerja hanya tanggungjawab majikan, pegawai keselamatan atau pihak pengurusan. Sebenarnya, pekerja juga memainkan peranan besar. Pekerja berada di lapangan setiap hari. Pekerja nampak perkara kecil yang kadang-kadang tidak disedari oleh orang lain.
Contohnya, kerusi yang sudah rosak, kabel yang selalu dilangkah, bau bahan kimia yang semakin kuat, suhu bilik yang tidak selesa, atau rakan sekerja yang semakin tertekan kerana beban kerja. Semua ini boleh menjadi petunjuk awal bahawa ada hazard yang perlu diberi perhatian.
Apabila pekerja peka terhadap hazard, tempat kerja menjadi lebih selamat. Lebih penting, budaya kerja juga berubah. Orang mula berani melapor, berbincang dan mencari penyelesaian sebelum masalah menjadi serius.
Jenis-Jenis Hazard di Tempat Kerja
Hazard di tempat kerja biasanya boleh dibahagikan kepada beberapa kategori utama. Lima kategori yang paling mudah difahami ialah hazard fizikal, kimia, biologi, ergonomik dan psikososial.
1. Hazard Fizikal
Hazard fizikal ialah faktor persekitaran yang boleh memberi kesan kepada tubuh badan pekerja. Contohnya bunyi bising, suhu terlalu panas atau terlalu sejuk, pencahayaan yang tidak mencukupi, getaran, radiasi, lantai licin, objek tajam, mesin bergerak dan ruang kerja yang sempit.
Sebagai contoh, pekerja yang terdedah kepada bunyi bising dalam tempoh yang lama boleh mengalami masalah pendengaran. Pekerja yang bekerja dalam persekitaran terlalu panas pula berisiko mengalami keletihan haba atau heat stress. Di pejabat, pencahayaan yang kurang baik boleh menyebabkan mata cepat letih dan sakit kepala.
Cara kawalan hazard fizikal bergantung kepada keadaan tempat kerja. Ia mungkin melibatkan penyelenggaraan mesin, penggunaan alat pelindung diri, penambahbaikan pencahayaan, kawalan suhu, tanda amaran atau susun atur ruang kerja yang lebih selamat.
2. Hazard Kimia
Hazard kimia berlaku apabila pekerja terdedah kepada bahan kimia yang boleh memberi kesan kepada kesihatan. Bahan ini boleh hadir dalam bentuk cecair, gas, wap, habuk, asap atau aerosol.
Contohnya bahan pencuci kuat, pelarut, racun perosak, cat, bahan makmal, gas anestetik, bahan mudah terbakar dan habuk tertentu di tempat kerja. Pendedahan boleh berlaku melalui pernafasan, sentuhan kulit, tertelan secara tidak sengaja atau percikan ke mata.
Apa yang penting ialah pekerja perlu tahu nama bahan yang digunakan, cara penggunaan yang selamat, label amaran dan langkah kecemasan jika berlaku tumpahan atau pendedahan. Jangan anggap semua bahan yang biasa digunakan itu selamat. Bahan yang nampak biasa pun boleh memberi kesan jika digunakan tanpa kawalan.
3. Hazard Biologi
Hazard biologi melibatkan pendedahan kepada organisma hidup atau bahan daripada organisma hidup yang boleh menyebabkan penyakit. Contohnya bakteria, virus, kulat, parasit, darah, bendalir badan, sisa klinikal, najis haiwan atau bahan tercemar.
Hazard ini sering dikaitkan dengan petugas kesihatan, makmal, veterinar, kerja pembersihan, pengurusan sisa dan sektor makanan. Namun selepas pengalaman pandemik, kita semua semakin sedar bahawa pendedahan biologi boleh berlaku dalam banyak suasana kerja.
Langkah kawalan termasuk kebersihan tangan, penggunaan pelitup muka atau sarung tangan jika perlu, pengendalian sisa yang betul, vaksinasi tertentu, latihan prosedur kerja selamat dan pelaporan awal jika ada gejala penyakit berjangkit.
4. Hazard Ergonomik
Hazard ergonomik berlaku apabila cara kerja, peralatan atau susun atur tempat kerja tidak sesuai dengan tubuh manusia. Ia mungkin tidak menyebabkan kecederaan serta-merta, tetapi kesannya boleh terkumpul dari masa ke masa.
Contohnya duduk terlalu lama, skrin komputer terlalu rendah, menaip tanpa sokongan pergelangan tangan, mengangkat barang berat dengan teknik yang salah, kerja berulang-ulang atau membongkok dalam tempoh lama. Antara kesan yang biasa ialah sakit belakang, sakit leher, kebas tangan, sakit bahu dan keletihan otot.
Bagi pekerja pejabat, perkara kecil seperti ketinggian kerusi, kedudukan skrin, jarak papan kekunci dan rehat pendek boleh memberi perbezaan besar. Untuk kerja fizikal pula, latihan teknik mengangkat, alat bantuan dan reka bentuk kerja yang lebih baik sangat penting.
5. Hazard Psikososial
Hazard psikososial berkait dengan cara kerja, hubungan di tempat kerja dan tekanan mental yang boleh menjejaskan kesihatan pekerja. Ini termasuk beban kerja melampau, waktu kerja terlalu panjang, konflik dengan rakan sekerja, buli, gangguan, kurang sokongan, ketidakjelasan tugas dan tekanan emosi yang berpanjangan.
Hazard jenis ini kadang-kadang kurang dibincangkan kerana ia tidak semudah melihat lantai basah atau mesin rosak. Namun kesannya nyata. Pekerja boleh mengalami keletihan melampau, gangguan tidur, hilang motivasi, keresahan dan prestasi kerja yang menurun.
Tempat kerja yang sihat perlu memberi ruang untuk komunikasi yang baik, agihan kerja yang munasabah, sokongan penyelia, saluran aduan yang selamat dan budaya saling menghormati.
Bagaimana Cara Mudah Mengenal Pasti Hazard?
Cara paling mudah ialah bertanya tiga soalan ini semasa melihat tempat kerja: Apa yang boleh mencederakan pekerja? Apa yang boleh menyebabkan penyakit atau tekanan? Siapa yang terdedah kepada keadaan itu?
Soalan ini nampak ringkas, tetapi sangat membantu. Contohnya di pantri pejabat, hazard mungkin lantai basah, soket elektrik berhampiran air atau air panas. Di makmal, hazard mungkin bahan kimia, jarum, kaca pecah atau pendedahan biologi. Di pejabat pentadbiran, hazard mungkin postur kerja, tekanan tarikh akhir atau kabel komputer yang tidak tersusun.
Selepas hazard dikenal pasti, barulah kita menilai tahap risiko. Risiko mengambil kira kemungkinan sesuatu kejadian berlaku dan tahap kesannya jika berlaku. Hazard yang sama boleh membawa risiko berbeza bergantung kepada siapa yang terdedah, berapa kerap pendedahan berlaku dan kawalan yang sudah ada.
Apa Yang Pekerja Boleh Buat?
Pekerja tidak perlu menunggu jawatan tertentu untuk mula mengambil berat tentang hazard. Langkah kecil pun cukup bermakna. Laporkan keadaan tidak selamat. Gunakan alat pelindung diri dengan betul. Ikut prosedur kerja. Jangan ubahsuai mesin atau peralatan tanpa kebenaran. Susun ruang kerja supaya tidak mengundang kemalangan. Ambil rehat pendek jika kerja terlalu lama dalam posisi yang sama.
Jika nampak rakan sekerja bekerja dalam keadaan tidak selamat, tegur dengan baik. Teguran yang dibuat dengan niat menjaga keselamatan selalunya lebih mudah diterima apabila disampaikan secara berhemah.
Apa Yang Majikan Boleh Buat?
Majikan pula perlu menyediakan sistem yang memudahkan hazard dikenal pasti dan dikawal. Ini termasuk latihan berkala, pemeriksaan tempat kerja, penyelenggaraan peralatan, penilaian risiko, prosedur kerja selamat dan saluran pelaporan yang tidak menghukum pekerja.
Budaya keselamatan tidak terbina melalui poster sahaja. Ia terbina apabila pekerja rasa selamat untuk bersuara dan pihak pengurusan benar-benar bertindak apabila isu dibangkitkan.
Penutup
Hazard di tempat kerja ada banyak bentuk. Ada yang jelas di depan mata, ada yang perlahan-lahan memberi kesan kepada kesihatan. Sebab itu kita perlu peka. Keselamatan dan kesihatan pekerjaan bukan kerja seorang individu sahaja. Ia memerlukan kerjasama pekerja, penyelia, pengurusan dan semua pihak di tempat kerja.
Harapan saya, setiap pekerja mula melihat tempat kerja dengan lebih prihatin. Jika nampak sesuatu yang boleh membahayakan, jangan diam. Laporkan. Bincang. Cari jalan kawalan. Tempat kerja yang selamat bermula dengan sikap ambil peduli.
Dalam jangka panjang, organisasi yang menjaga hazard dengan baik bukan hanya mengurangkan kemalangan. Ia juga membina suasana kerja yang lebih sihat, lebih produktif dan lebih manusiawi.